راهنمای جامع انتخاب، نوازندگی و مراقبت از ساز کونگا

کونگا یکی از محبوب‌ترین سازهای کوبه‌ای در جهان است و کیفیت تولید، مواد و طراحی آن تأثیر مستقیمی بر کیفیت صدای خروجی دارد. این مقاله به بررسی امکانات، مواد مرسوم و تفاوت‌های این ساز می‌پردازد.

تاریخچه و نام‌گذاری

کونگا سازی کوبایی با اصالت آفریقایی (احتمالاً از منطقه بانتو و ساز ماکوتا) است. نام اصلی اسپانیایی آن تومبادورا می‌باشد. نسخه‌های اولیه این ساز با میخ محکم می‌شدند و کوک کردن آن‌ها تنها با حرارت ممکن بود؛ اما مدل‌های امروزی از حلقه نگهدارنده و پیچ‌های تنش (Tension Screws) استفاده می‌کنند.

کلمه کونگا در ابتدا برای اشاره به ریتم‌ها و طبل‌های کارنیوال کوبا به کار می‌رفت و نوازنده این ساز، کنگوئرو نامیده می‌شود. سه اندازه مرسوم بر اساس قطر پوست وجود دارد:

• تومبا (Tumba): بزرگترین (۱۲.۵ اینچ) با صدایی بم.
• کونگا (Conga): متوسط (۱۱.۷۵ اینچ).
• کویینتو (Quinto): کوچکترین (۱۱ اینچ) با صدایی زیر، که معمولاً برای تکنوازی استفاده می‌شود.

کونگا معمولاً به‌صورت جفت (تومبا و کونگا) فروخته می‌شود.

ریشه‌های موسیقی آفریقایی-کوبایی

اسپانیایی‌ها در قرن شانزدهم بر کوبا مسلط شدند و بردگان آفریقایی سنت‌های موسیقایی خود را به این جزیره آوردند. موسیقی حاصل از این ترکیب، موسیقی آفریقایی-کوبایی (Afro-Cuban) نام گرفت. سبک‌هایی مانند رومبا، د سان (Son)، چا چا و مامبو در نیمه اول قرن بیستم به شهرت رسیدند.

شخصیت‌های اصلی سبک موسیقی آفریقایی:

1. جمله‌بندی سوال و جواب بین تک‌خوان و همخوان‌ها.
2. پلی‌متر (استفاده همزمان از کسر میزان‌های مختلف مانند ۴/۴ و ۶/۸).
3. پلی‌ریتم.
4. استفاده از گام‌های پنتاتونیک و غیر غربی در ملودی‌ها.

کلاوه (Clave): به معنای “کلید” در اسپانیایی است و هم به ساز و هم به ساختار ریتمیک چارچوب‌ساز اشاره دارد. دو ریتم مهم آن عبارتند از: ۱. سان کلاوه (Son Clave) و ۲. رومبا کلاوه (Rumba Clave).

سبک‌های مرتبط

• سان (Son): ترکیبی از موسیقی کوبایی با المان‌های ریتم و ملودی اسپانیایی و آفریقایی-کوبایی که در قرن نوزدهم در شرق کوبا پدید آمد. ادغام سان با جز در دهه ۲۰ منجر به خلق سبک‌هایی مانند چا چا، مامبو و رومبای مدرن شد.
• سالسا (Salsa): واژه‌ای کلی که در دهه ۶۰ برای اشاره به ترکیبی از سبک‌های مختلف (شامل پلنا، بامبا، کومبیا، تمبوریتو، سان و رومبا) به وجود آمد و نهایتاً به سبکی تبدیل شد که المان‌های موسیقی آفریقایی-کوبایی با موسیقی سول ترکیب شدند.

ساختار و چینش

طبل‌ها دارای پوست (Head) و بدنه (Shell) هستند. شکل کونگا شبیه بشکه است.

چینش طبل‌ها: کونگا (متوسط) جلوی نوازنده و تومبا (بم) در سمت راست قرار می‌گیرد. کویینتو (زیر) در صورت استفاده، بین آن‌ها در آرایش مثلثی قرار می‌گیرد. نوازندگان معمولاً نشسته ساز می‌زنند (طبل با زانو نگه داشته می‌شود)، اما در اجرای زنده ایستاده نواختن رایج‌تر است که بر صدای ساز تأثیر می‌گذارد (باز بودن دهانه پایینی ساز).

کوک (Tuning): کوک کردن باید با تنش یکدست پوست انجام شود؛ به این صورت که تمام پیچ‌ها به تعداد ادوار مساوی چرخانده شوند تا تنش متقارن باشد. فاصله (اینتروال) مرسوم بین کوک طبل‌ها، فاصله سوم، چهارم یا پنجم است.

تکنیک نوازندگی کونگا

یادگیری تکنیک اولیه نیاز به زمان، صبوری و تمرین دارد. مهمترین ضربه‌ها عبارتند از:

• بیس (B): بم‌ترین نت؛ با کف دست به مرکز پوست ضربه زده می‌شود. صدایی بم و گرفته دارد.
• تن باز (O): صدای اصلی ساز؛ با چهار انگشت به لبه پوست ضربه‌ای سریع وارد می‌شود و صدایی شفاف و طنین‌انداز دارد.
• اسلپ بسته (S): با انگشتان به پوست ضربه زده شده و اجازه داده می‌شود انگشتان کمی روی پوست باقی بمانند؛ اغلب دست دیگر نیز برای میوت کردن صدا روی پوست قرار می‌گیرد.
• اسلپ باز (OS): بلندترین نت؛ با نوک انگشتان ضربه‌ای بسیار سریع به پوست وارد می‌شود و برای صدای براق در تکنوازی‌ها کاربرد دارد.
• پاشنه (H): با رها کردن کف دست بر روی پوست نواخته شده و صدایی نرم و گرفته دارد.
• تَپ (T): تکنیکی کم‌صدا اما با نت بالا که برای پر کردن فضای بین سایر ضربه‌ها استفاده می‌شود.

یک الگوی بسیار مرسوم در نوازندگی کونگا، Tumbao است.

جنس بدنه و پوست

دو مؤلفه تأثیر بزرگی بر صدای کونگا دارند: جنس بدنه و نوع پوست (درام‌هِد) که می‌تواند از اجناس مصنوعی یا پوست حیوانات (گاو یا گاومیش) ساخته شود.

چوب یا فایبرگلاس؟

• چوب: مورد پسند بیشتر نوازندگان به دلیل ظاهر، بو و حس طبیعی و صدای گرم. با این حال، نسبت به فایبرگلاس حساسیت بیشتری در برابر رطوبت و تغییرات دما دارد.
• فایبرگلاس: کمتر تحت تأثیر عوامل جوی قرار می‌گیرد و صدایی بلندتر و براق‌تر نسبت به چوب دارد. برای نوازندگی در فضای باز جنس مناسب‌تری است.

پوست طبیعی یا مصنوعی؟

• پوست طبیعی (حیوانات): صدایی گرم‌تر دارد (پوست گاو نرم‌تر از گاومیش)، اما بیشتر تحت تأثیر شرایط جوی قرار می‌گیرد (رطوبت باعث افت کوک می‌شود). پوست گاومیش مقاومت بیشتری دارد.
• پوست مصنوعی: دوام و مقاومت جوی بیشتری دارد، اما اورتُن بیشتری تولید می‌کند که مورد پسند همه نوازندگان نیست.

توصیه نهایی بر اساس نیاز:

• وگان‌ها و اجرای فضای باز: ترکیب فایبرگلاس و پوست مصنوعی برای ساز مقاوم و بادوام.
• اجرای فضای بسته و صدای گرم: ترکیب درام چوبی با پوست حیوانات.
• ترکیب اجناس طبیعی و مصنوعی معمولاً حد میانه بهتری را ایجاد می‌کند. در نهایت، بهترین ساز سازی است که در دست شما خوش نشسته و به گوش شما خوش بیاید.

مراقبت از کونگا

مراقبت از بخش‌های چوبی

اگر ساز چوبی عمل‌آوری نشده باشد، پرداخت با پولیش‌های باکیفیت به ظاهر و دوام آن کمک می‌کند. چوب‌های جلاخورده یا رنگ‌شده فقط باید با پارچه مرطوب تمیز شوند. اکیداً از استفاده از پاک‌کننده‌های شیمیایی خودداری کنید.

مراقبت از هد (پوست)

در مورد پوست‌های طبیعی، اگر ساز برای مدتی استفاده نمی‌شود یا در معرض تغییرات دمایی شدید قرار است قرار گیرد، بهتر است پوست کمی شل شود. از به‌کارگیری محصولاتی مانند روغن بچه، زیتون یا کره کاکائو خودداری کنید؛ زیرا پوست طبیعی معمولاً به رطوبت واکنش منفی نشان می‌دهد.

کیس (محافظ)

داشتن کیس مناسب یک ضرورت برای حفظ ظاهر و نواخت ساز در طول سال‌ها است. کیس‌ها ساز را در برابر صدمات فیزیکی و همچنین کمک می‌کنند تا تأثیر تغییرات ناگهانی جوی کاهش یابد (با خروج تدریجی ساز از کیس). کیس‌های نرم محافظ ارزان‌تری هستند، در حالی که کیس‌های سخت (پلاستیک، چوب یا فیبر) مقاومت بیشتری در برابر صدمات فیزیکی دارند. برای حداکثر محافظت، می‌توان ساز را ابتدا در کیس نرم و سپس هر دو را در کیس سخت قرار داد.

جمع‌بندی و نکات خرید

هنگام انتخاب کونگا، دو سوال اساسی را باید از خود بپرسید:

۱. قصد دارم با ساز خود چگونه موسیقی‌هایی اجرا کنم و معمولاً در چگونه شرایطی ساز می‌زنم؟

۲. چگونه محصولی مناسب نیازهای مطرح‌شده در سوال اول است؟

همیشه سعی کنید حد تعادلی بین قیمت و کارایی پیدا کنید که متناسب با بودجه شما باشد. خرید سازی بیش‌ازحد ارزان ممکن است منجر به خرید ساز دوم در کوتاه‌مدت شود. سرمایه‌گذاری روی سازی باکیفیت، هزینه نهایی شما را کاهش می‌دهد. همچنین، حتماً خرید کیس برای ساز خود را در نظر داشته باشید تا ظاهر و صدای ساز در بهترین حالت ممکن حفظ شود.

توصیه ویژه برای بازار ایران: با توجه به نرخ بالای تورم، خرید سازی باکیفیت در محدوده متوسط به بالا، می‌تواند نوعی سرمایه‌گذاری محسوب شود. سازهای دست دوم باکیفیت و از برندهای شناخته‌شده، قابلیت فروش مجدد با قیمت مناسب را دارند و بخش قابل توجهی از افت ارزش پول را جبران می‌کنند. لذا، حتی اگر در ادامه مسیر به ساز زدن شک دارید، سازی خریداری کنید که قابلیت فروش دست دوم خوبی داشته باشد.

مدرس و نوازنده سازهای کوبه ای (پرکاشن)

وحید نجفی زاده