راهنمای جامع هنگ‌درام (Handpan)

مقدمه و بخش اول (شامل معرفی، تاریخچه و ساختار)

ساز ظریف و منحصربه‌فرد هنگ‌درام، که با صدای زنگ‌دار و دلنشین خود شناخته می‌شود، یکی از جدیدترین و جذاب‌ترین سازهای کوبه‌ای ملودیک در جهان موسیقی است. این ساز که در نگاه اول ممکن است شبیه به یک بشقاب پرنده یا یک گوی فلزی بزرگ به نظر برسد، در واقع از مجموعه‌ای از فلزات با دقت مهندسی شده و کوک شده ساخته شده است. هنگ‌درام نه تنها یک ابزار موسیقی، بلکه یک مدیتیشن‌ متحرک است که توانایی ایجاد فضاهای صوتی آرام‌بخش و عمیق را دارد.

تاریخچه: تولد از استیل درام

هنگ‌درام، که اغلب با نام انگلیسی Handpan شناخته می‌شود، ریشه در ساز تان‌پن (Tanpura/Tank Drum) دارد که در هند رواج داشت، اما نسخه مدرن آن در اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی در سوئیس متولد شد.

• فیلیکس رونر (Felix Rohner) و سابینا شرر (Sabina Schärer): این دو هنرمند سوئیسی از شرکت PANArt، بنیان‌گذاران هنگ‌درام مدرن محسوب می‌شوند. آن‌ها الهام‌گرفته از استیل درام (Steelpan) ترینیتی راگ، و همچنین ساز تان‌پن، شروع به ساخت سازهایی با شکل گنبدی و سیستم صوتی مبتنی بر تنظیم رزونانس (تشدید) در نیمکره بالایی کردند. اولین ساز آن‌ها در سال ۲۰۰۷ با نام تجاری "هنگ" (Hang) به بازار معرفی شد و به‌سرعت به شهرت جهانی دست یافت. نام "Hang" در زبان برن سوئیسی به معنای "دست" است، زیرا این ساز به‌طور کامل با دست نواخته می‌شود.

• توسعه‌های بعدی: پس از موفقیت "هنگ"، سازندگان دیگر نیز شروع به تولید این ساز با نام‌های مختلفی چون Handpan، Orbit، و... کردند، چرا که نام "Hang" ثبت شده بود. امروزه، هنگ‌درام‌ها در سراسر جهان توسط ده‌ها سازنده مختلف با روش‌ها و مشخصات فنی متفاوت تولید می‌شوند. این امر منجر به تنوع زیادی در کیفیت صدا، گام‌ها و قیمت‌گذاری شده است.

ساختار و اجزای اصلی: مهندسی آکوستیک

هنگ‌درام معمولاً از دو نیمکره فلزی که به یکدیگر چسبیده‌اند (شبیه به یک همبرگر)، تشکیل شده است. این ساختار دو قلو، یک محفظه رزونانس (تشدید) ایجاد می‌کند که برای تولید صدای خاص هنگ‌درام حیاتی است.

1. نیمکره بالایی (Ding Side - صفحه صدا): این قسمت مهم‌ترین بخش صوتی ساز است و جایی است که نوازنده با نوک انگشتان یا پدهای نرم انگشت خود ضربه می‌زند. این نیمکره شامل نواحی زیر می‌باشد:

   • دینگ (Ding): بزرگ‌ترین نت در مرکز ساز که صدای اصلی و بم را تولید می‌کند. دینگ معمولاً نت پایه گام (Root Note) ساز است و وظیفه ایجاد عمق و اساس هارمونیک برای نت‌های دیگر را بر عهده دارد.

   • نایت‌تپ (Note Fields / Tone Fields): تعدادی (معمولاً ۷ تا ۹ نت برای مدل‌های استاندارد) ناحیه کوک شده در اطراف دینگ که با چکش‌کاری دقیق ساخته شده‌اند. هر ناحیه یک نت خاص را تولید می‌کند. کیفیت این نت‌ها بستگی به دقت کوک‌کننده دارد؛ یک هنگ‌درام خوب دارای نت‌هایی است که نه تنها فرکانس اصلی (Fundamental) درستی دارند، بلکه هارمونیک‌های (Overtones) واضح و زیبایی نیز تولید می‌کنند.

   • تون‌تپ‌ها (Tone Fields): نت‌های ناحیه‌ای ممکن است به شکل دایره‌های کوچک یا بیضی‌های کشیده دیده شوند. هر نت دارای یک فرکانس پایه و چندین هارمونیک مشخص است که با اعمال ضربه در نقاط مختلف آن ناحیه، می‌توان نت‌های متفاوتی (یا همان نت با رنگ صدایی متفاوت) را تولید کرد.

2. نیمکره پایینی (Gu Side - محفظه رزونانس): این نیمکره صاف‌تر است و نقش محفظه تشدید و تقویت صدا را ایفا می‌کند.

   • گُو (Gu): دهانه یا سوراخ رزونانس در زیر ساز که وظیفه تنظیم و تقویت فرکانس‌های پایین و ایجاد اثر واوا (Wah-wah) را با تغییر زاویه ساز دارد. در برخی مدل‌های پیشرفته، ممکن است دو سوراخ (مانند سازهای استیل درام) تعبیه شود که به آن "هنگ دوگانه" می‌گویند، اما مدل‌های سنتی‌تر یک سوراخ اصلی دارند.

انواع هنگ‌درام: تنوع در گام و ساختار

هنگ‌درام‌ها بر اساس چند معیار اصلی دسته‌بندی می‌شوند که مستقیماً بر کاربرد و احساسی که ساز منتقل می‌کند، تأثیر می‌گذارند:

• بر اساس نت و گام (Scale): رایج‌ترین دسته‌بندی است. گام‌ها، تعیین‌کننده حال و هوای موسیقی ساز هستند و انتخاب گام معمولاً باید متناسب با سلیقه نوازنده و هدف او (مدیتیشن، بداهه‌نوازی، اجرای صحنه‌ای) باشد.

  • D Kurd (ر مینور کردی): یکی از محبوب‌ترین و استانداردترین گام‌هاست که صدایی آرام، کمی غمگین اما دلنشین و قابل استفاده در سبک‌های مختلف دارد. این گام به دلیل داشتن حس عمیق و ملایم، برای مبتدیان بسیار توصیه می‌شود.

  • سایر گام‌ها: شامل C Major، E Minor، F# Minor، Bhaskar، Integral و گام‌های خاص‌تر مانند گام‌های محلی یا سازهایی که با نُت‌های کروماتیک کوک شده‌اند (که معمولاً برای نوازندگان حرفه‌ای‌تر مناسب است).

• بر اساس جنس بدنه: جنس فلز به طور مستقیم بر طنین (Sustain)، پایداری کوک (Tuning Stability) و واکنش ساز به ضربه تأثیر می‌گذارد.

  • فولاد نیتراید شده (Nitrogenized Steel): رایج‌ترین و محبوب‌ترین نوع است. این فرآیند شیمیایی باعث می‌شود سطح فلز بسیار سخت‌تر شده، در برابر زنگ‌زدگی مقاوم شود و طنین صدای بلندتر و پایداری کوک بهتری داشته باشد.

  • فولاد سخت (Hard Steel): سازهایی که با این نوع فولاد ساخته می‌شوند، اغلب صدایی گرم‌تر و کوتاه‌تر (Dampened) دارند و ممکن است کوک آن‌ها بیشتر در معرض تغییرات دمایی قرار گیرد.

• بر اساس اندازه و تعداد نت‌ها: از سازهای کوچک با ۵ نت (مناسب سفر) تا مدل‌های بزرگ با بیش از ۱۲ نت (با فضای محدودتر برای اجرای تکنیک‌های پیچیده) موجود است. مدل استاندارد معمولاً ۸ تا ۹ نت به اضافه دینگ دارد.

بخش دوم: تکنیک‌ها و سبک‌های نوازندگی

نوازندگی هنگ‌درام تلفیقی هنرمندانه از مهارت‌های کوبه‌ای (Percussive) و ملودیک (Melodic) است. این ساز نیازمند کمترین تلاش فیزیکی و بیشترین دقت در کنترل قدرت و محل ضربه است.

اصول اولیه نوازندگی

1. وضعیت بدن و دست‌ها: نوازنده باید در وضعیتی راحت قرار گیرد؛ چه نشسته روی زمین (با قرار دادن ساز روی پاها یا پایه‌ نگهدارنده) و چه ایستاده. دست‌ها باید کاملاً آزاد باشند.

2. ضربه‌زدن: برخلاف درامز، در هنگ‌درام نباید ضربه شدید باشد. از نوک انگشتان (معمولاً زیر بند اول انگشت) استفاده می‌شود. هدف تولید یک صدای "پاپ" واضح است، نه یک صدای "تَق" خشن.

3. کنترل دینامیک (Dynamics): تفاوت بین صدای بسیار آرام (زمزمه) و صدای قوی‌تر (فریاد) توسط فشار دادن آرام یا محکم‌تر انگشت تعیین می‌شود. کنترل دقیق این قدرت برای ایجاد عمق در موسیقی حیاتی است.

سبک‌های نوازندگی

نوازندگی هنگ‌درام بسیار انعطاف‌پذیر است و ترکیبی از تکنیک‌های کوبه‌ای و ملودیک است:

• سبک سنتی و مراقبه‌ای:

  • تمرکز بر ریتم‌های آرام، ممتد، و استفاده از تکنیک‌های ساده با انگشتان برای ایجاد هارمونی‌های نرم. در این سبک، تأکید بر "تکرار" (Repetition) و "حالت خلسه‌آور" صداست. اغلب از حرکت آهسته بین نت‌ها برای ایجاد انتقال‌های نرم استفاده می‌شود.

• تکنیک‌های ملودیک پیشرفته:

  • دابل استروک (Double Stroke): زدن سریع دو نت متوالی بر روی یک ناحیه یا دو ناحیه مجاور با یک دست. این تکنیک برای ایجاد ریتم‌های شلوغ‌تر استفاده می‌شود.

  • اسلاید (Slide): کشیدن انگشت بر روی ناحیه نت برای ایجاد افکتی شبیه به گلیساندو در سازهای زهی، که به صدای ساز یک حالت سیال می‌دهد.

• تکنیک‌های رزونانس و افکت‌ها:

  • استرامینگ (Strumming): استفاده از انگشتان برای ایجاد یک آکورد سریع یا یک توالی سریع از نت‌ها، اغلب با حرکت سریع دست بر روی چند نت.

  • استفاده از گُو (Gu Technique): اگر ساز دارای سوراخ رزونانس باشد، نوازنده می‌تواند با باز و بسته کردن متناوب این سوراخ با کف دست دیگر، صدای واوا (Wah-wah) ایجاد کند، که شبیه به تکنیک‌های اجرا شده روی ساز "هنگ" اصلی است.

  • استفاده از دینگ برای بیس (Bass Note): ضربه زدن با شست یا پد قوی‌تر انگشت میانی بر روی دینگ برای ایجاد نت بیس در کنار ملودی.

تئوری موسیقی و هنگ‌درام

اگرچه هنگ‌درام ذاتاً سازی الهام‌بخش است و می‌توان بدون دانش تئوری از آن لذت برد، اما درک مفاهیم پایه‌ای موسیقی به نوازنده کمک می‌کند تا ساختار بهتری به اجراهای خود بدهد:

1. آشنایی با گام: دانستن اینکه ساز شما در چه گامی کوک شده است (مثلاً D Minor)، کمک می‌کند تا بتوانید بداهه‌نوازی‌های منسجم‌تری داشته باشید.

2. هارمونی و اکتاوها: در بسیاری از هنگ‌درام‌ها، نت‌های دو ناحیه مختلف ممکن است یک اکتاو یا یک فاصله هارمونیک خاص (مانند پنجم یا سوم) با هم داشته باشند. تشخیص این فواصل امکان نواختن آکوردهای دلنشین را فراهم می‌کند.

3. ریتم و الگوها (Patterns): هنگ‌درام به شدت مبتنی بر الگوهای تکراری است. یادگیری الگوهای ساده ۴/۴ یا ۳/۴ و سپس ترکیب آن‌ها با تکنیک‌های دو دستی، کلید پیشرفت است.

قسمت سوم: مراقبت و نگهداری، و قیمت‌گذاری

ساز ظریف و منحصربه‌فرد هنگ‌درام، با آن طنین دلنشین و فضای آرامش‌بخش، تنها زمانی می‌تواند صدای شفاف و کوک خود را نگه دارد که به‌درستی از آن مراقبت شود. بسیاری از نوازندگان تازه‌کار پس از خرید هنگ‌درام، اهمیت نگهداری صحیح از این ساز را دستِ‌کم می‌گیرند، درحالی‌که شرایط محیطی، رطوبت، ضربه و حتی نحوه‌ی حمل‌و‌نقل، همگی می‌توانند بر کیفیت صدا و طول عمر ساز تأثیر بگذارند.

راهنمای جامع مراقبت از هنگ‌درام

نگهداری از هنگ‌درام شامل حفاظت در برابر عوامل محیطی و نظافت دوره‌ای است:

1. حفاظت در برابر رطوبت و دما:

   • ضد زنگ زدگی: فولاد به کار رفته در هنگ‌درام، حتی اگر نیتراید شده باشد، در برابر رطوبت شدید مستعد زنگ زدگی یا تغییر رنگ است. رطوبت زیاد می‌تواند باعث تغییرات جزئی در کوک شود.

   • نگهداری در دمای ثابت: از قرار دادن ساز در معرض نور مستقیم خورشید، نزدیک منابع گرمایی شدید یا در محیط‌های بسیار سرد (مانند صندوق عقب ماشین در تابستان یا زمستان) اجتناب کنید. تغییرات ناگهانی دما می‌تواند باعث انبساط و انقباض فلز شده و بر حساسیت کوک تأثیر بگذارد.

2. نظافت و روغن‌کاری:

   • تمیز کردن روزانه: پس از نوازندگی، با یک پارچه میکروفایبر نرم و خشک، گرد و غبار و چربی ناشی از دست‌ها را از روی صفحه نت‌ها پاک کنید.

   • روغن‌کاری دوره‌ای: بسته به میزان رطوبت محیط و میزان استفاده، ساز باید هر چند ماه یکبار روغن‌کاری شود. از روغن‌های مخصوص مانند روغن بچه معدنی (Mineral Oil) یا روغن‌های تخصصی فلزات استفاده کنید. مقدار بسیار کمی از روغن را روی ساز بمالید و سپس با یک پارچه تمیز آن را کاملاً پاک کنید تا فقط یک لایه محافظ نازک باقی بماند. هرگز نباید روغن زیادی روی ساز باقی بماند.

3. حمل و نقل و محافظت:

   • کیس مناسب: همواره هنگ‌درام را در کیس مخصوص خود حمل کنید. این کیس‌ها معمولاً دارای پدهای ضخیم هستند که از ساز در برابر ضربات احتمالی هنگام جابه‌جایی محافظت می‌کنند.

   • اجتناب از ضربه: هرگز ساز را روی زمین رها نکنید، آن را پرتاب نکنید، و اجازه ندهید اشیاء تیز با سطح نت‌ها تماس پیدا کنند. یک ضربه سنگین، حتی اگر به گوش شما نرسد، می‌تواند کوک یک یا چند نت را کاملاً از بین ببرد.

قیمت ساز هنگ‌درام

قیمت هنگ‌درام معمولاً از خیلی از سازهای دیگر گران‌تر است؛ به‌ویژه مدل‌هایی که کیفیت ساخت خوب و تیونینگی دقیق داشته باشند. این قیمت نسبتاً بالا دلایل متعددی دارد:

1. ساخت دستی و زمان‌بر بودن فرآیند: بیشتر انواع هنگ‌درام، به‌خصوص مدل‌های حرفه‌ای، به‌صورت دست‌ساز تولید می‌شوند. فرآیند ساخت شامل برش فلز، شکل‌دهی اولیه، عملیات حرارتی، کوک کردن دقیق نهایی (Tuning) است. کوک کردن یک ساز حرفه‌ای می‌تواند صدها ساعت کار دستی ظریف نیاز داشته باشد.

2. جنس بدنه و تکنولوژی: برای ساخت هنگ‌درام معمولاً از فلزات خاص و آلیاژهای مقاوم (مانند فولاد نیتراید شده) استفاده می‌کنند که قیمت مواد اولیه آن‌ها بالاست. همچنین، فرآیندهای حرارتی و شیمیایی پیچیده برای تثبیت ساختار مولکولی فلز نیز هزینه‌بر هستند.

3. تولید محدود نسبت به سازهای دیگر: هرچند امروزه سازندگان بیشتری وارد بازار شده‌اند، اما همچنان بسیاری از هنگ‌درام‌ها به‌صورت سفارشی و در تیراژ پایین تولید می‌شوند. تقاضای جهانی برای این ساز خاص، اغلب بیشتر از ظرفیت تولید سازندگان معتبر است.

محدوده قیمت‌گذاری:
قیمت هنگ‌درام در بازارهای جهانی بسته به سازنده، کیفیت کوک، جنس فلز و تعداد نت‌ها، می‌تواند از ۱۵۰۰ دلار تا بیش از ۶۰۰۰ دلار متغیر باشد.

قیمت حدودی این ساز در‌حال‌‌حاضر در بازارهای ایران، برای مدل‌های معمولی و غیرسفارشی، بین ۵ تا ۳۵ میلیون تومان بسته به برند، کیفیت ساخت و وارداتی یا ساخت داخلی بودن آن متغیر است. سازهای سفارشی و برندهای شناخته‌شده اروپایی معمولاً در رده‌های قیمتی بالاتر قرار می‌گیرند.

سخن پایانی

هنگ‌درام با صدای منحصربه‌فرد، ساختار خاص و قابلیت‌های گوناگونش یکی از جذاب‌ترین گزینه‌ها برای علاقه‌مندان به یادگیری موسیقی است. در طول این مقاله تلاش کردیم تمام جنبه‌های مهم این ساز را بررسی کنیم؛ از تاریخچه تولد آن در سوئیس و تفاوت با استیل درام، تا جزئیات ساختاری دینگ و گُو، و همچنین نکات حیاتی مراقبت و نگهداری.

چه در حال تحقیق در مورد هنگ‌درام برای خرید آن باشید، چه بخواهید نوازندگی این ساز را شروع کنید، دانستن این نکات می‌تواند برایتان مفید باشد. مسیر یادگیری این ساز، سفری است به سوی آرامش و بداهه‌نوازی عمیق. اگر آماده‌اید تا اولین قدم‌ها را در مسیر نوازندگی این ساز شگفت‌انگیز بردارید، به جستجو و تمرین مستمر بپردازید.

مدرس و نوازنده سازهای کوبه ای (هنگدرام)

وحید نجفی زاده