معرفی کامل ساز کوبه‌ای بانگو

بانگو، سازی کوبه‌ای است که با دست نواخته می‌شود و ریشه‌ی کوبایی-آفریقایی دارد. این ساز متشکل از دو طبل ته باز با دو اندازه متفاوت است. طبل بزرگ "همبرا" (Hembra) که به معنی مونث است، و طبل کوچک "ماچو" (Macho) که به معنی مذکر است، نامیده می‌شود. این ساز معمولاً به همراه ساز تومبا (Conga) نواخته می‌شود، اما تفاوت‌های ساختاری و صدایی مشخصی با آن دارد.

در این مقاله به معرفی ساز کوبه‌ای بانگو که از سازهای مهم در گروه پرکاشن محسوب می‌شود، می‌پردازیم. در ادامه نیز به چگونگیِ فرم نشستن و کوک کردن بانگو خواهیم پرداخت و جنبه‌های مختلف این ساز جذاب را بررسی خواهیم کرد.

۱. ساز کوبه‌ای چیست؟

سازهای کوبه‌ای یا پرکاشن (Percussion Instruments) گروه وسیعی از ابزارهای موسیقی هستند که با ضربه زدن، خراشیدن، مالیدن یا کوبیدن به صدا درمی‌آیند. این سازها قلب تپنده موسیقی محسوب می‌شوند، زیرا وظیفه اصلی آن‌ها تعریف و حفظ ساختار ریتمیک قطعه موسیقی است.

۱.۱. تاریخچه سازهای کوبه‌ای

سازهای کوبه‌ای از دیرینه‌ترین سازهایی هستند که از پیدایش تمدن‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفتند. تاریخچه سازهای کوبه‌ای به حدود هزاران سال پیش بازمی‌گردد و پس از صدای انسان، قدیمی‌ترین نوع سازها محسوب می‌شوند. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که انسان‌های اولیه از استخوان‌ها، چوب‌ها و پوست حیوانات برای ایجاد ریتم استفاده می‌کردند.

• کاربرد تاریخی: در ابتدا از سازهای کوبه‌ای برای مراسم‌هایی چون شادی یا عزاداری، اهداف نظامی (مانند علامت دادن به سربازان)، یا برای اطلاع‌رسانی در جوامع استفاده می‌شد. ریتم‌ها اغلب جنبه‌های آیینی و مذهبی داشتند.

• کاربرد امروزی: امروزه سازهای کوبه‌ای در کنار دیگر سازهای ارکستر، برای زیبایی، افزودن بافت صوتی و تولید و نگهداری ریتم نقش بسیار مهمی را ایفا می‌کنند. آن‌ها تنوع عظیمی از صداها را در موسیقی مدرن، شامل موسیقی کلاسیک، جاز، راک و موسیقی محلی فراهم می‌کنند.

۲. جنس و نحوه نوازندگی بانگو

بانگو به دلیل ساختار ساده اما صدای منحصربه‌فردش، جایگاه ویژه‌ای در موسیقی آمریکای لاتین دارد.

۲.۱. جنس ساز

بدنه و اجزای ساز بانگو تأثیر مستقیمی بر طنین (Resonance) و کیفیت صدای خروجی دارند:

• جنس بدنه (Shell): بدنه این ساز معمولاً از جنس چوب‌های سخت مانند چوب بلوط، افرا یا ماهون ساخته می‌شود تا دوام و صدایی گرم داشته باشد. در مدل‌های مدرن‌تر، گاهی از کائوچو یا فایبرگلاس نیز استفاده می‌شود که سبکی بیشتر و پایداری بهتر در برابر تغییرات رطوبت را فراهم می‌کنند. بدنه بانگو به شکل یک بشکه کوچک با انتهای باز است.

• پوست (Head): صفحه رویی (جایی که ضربه زده می‌شود) که به آن "موچ" (Mouth) نیز گفته می‌شود، سنتی‌ترین و مهم‌ترین بخش صوتی ساز است. این صفحه معمولاً از جنس پوست گوساله یا گاومیش ساخته می‌شود. پوست‌های طبیعی صدایی گرم‌تر و غنی‌تر تولید می‌کنند، اما نیاز به مراقبت بیشتری دارند. در مدل‌های ارزان‌تر یا تمرینی، از پلاستیک‌های شفاف (مانند مایکلر - Mylar) نیز استفاده می‌شود.

۲.۲. نحوه نواختن و تکنیک‌ها

بانگو یک ساز "ملودی‌محور" در میان سازهای کوبه‌ای کوچک است و نوازنده از انگشتان و دست خود به عنوان ابزار اصلی استفاده می‌کند.

• نحوه نواختن: این ساز با ضربات انگشتان دست، پشت ناخن‌ها یا بندهای انگشتان و همچنین استفاده ترکیبی از آن‌ها در الگوی هشت ضربه‌ای با هر دو دست نواخته می‌شود. برخلاف تومبا که اغلب با کف دست و قسمت‌های گوشتی‌تر نواخته می‌شود، بانگو بر دقت و وضوح ضربه تأکید دارد.

• تکنیک‌های اصلی:

  • تپ (Tap): یک ضربه سبک و سریع که معمولاً با نوک انگشتان تولید می‌شود و صدایی زیر و شفاف ایجاد می‌کند.

  • بسی (Slap): یک ضربه قوی که با حرکت مچ و استفاده از بخش‌های سفت‌تر انگشت (نزدیک به بندها) نواخته می‌شود و صدایی تیز و انفجاری تولید می‌کند.

  • تومبا (Tumbao): این تکنیک که در واقع نام ساز دیگر هم هست، الگوی ریتمیک اساسی است که با دست راست روی طبل بزرگ‌تر (همبرا) نواخته می‌شود و بر پایه ریتم‌های پیچیده کوبایی بنا شده است.

  • اِسپلاَت (Open Tone/Full Hand Strike): ضربه با تمام انگشتان به مرکز پوست برای تولید صدایی باز و کامل.

نوازندگان بانگو معمولاً به صورت ایستاده یا نشسته با قرار دادن طبل‌ها بین زانوها، ساز را می‌نوازند.

۳. نحوه کوک کردن بانگو (Tuning)

کوک‌پذیری در سازهای کوبه‌ای، به‌ویژه بانگو، یک فرایند دقیق است که به درک نوازنده از تنش پوست و ارتباط آن با صدای مورد نظر بستگی دارد. کوک‌پذیری این ساز به این صورت است که پوست روی آن به وسیله‌ی میله‌های فلزی دارای پیچ به ساز متصل شده است. این سیستم تنظیم، به نام "تنش‌دهنده" (Tension Rod System)، امکان تنظیم فشار روی پوست را فراهم می‌کند.

۳.۱. تنظیم زیر و بمی صدا

کنترل اصلی بر زیر و بمی صدا از طریق تنظیم کشش پوست انجام می‌شود:

• زیرتر و نازک‌تر شدن صدا (بالا بردن کوک): هنگامی که این پیچ‌ها با آچار مخصوص سفت شوند، پوست کشیده‌تر شده و نیروی کششی (T) افزایش می‌یابد. در نتیجه، فرکانس نهایی ارتعاش (f) بالا رفته و صدای آن زیرتر و نازک‌تر خواهد شد. (بر اساس قوانین ارتعاش سیم‌ها و پوست‌ها، فرکانس متناسب با ریشه دوم تنش است: (f \propto \sqrt{T})).

• بم‌تر شدن صدا (پایین آوردن کوک): هر چه پیچ‌ها شل‌تر شوند، پوست از حالت کشیدگی خارج شده و نیروی کششی کاهش می‌یابد و صدای آن بم‌تر می‌شود.

الگوی سفت کردن: برای اطمینان از کوک یکنواخت و جلوگیری از کج شدن حلقه نگهدارنده پوست (Hoop)، باید پیچ‌ها را به صورت متقاطع و یکی در میان سفت یا شل نمود (مثلاً شماره ۱، سپس شماره ۳، سپس شماره ۵، و بعد شماره ۲، ۴ و ۶ در یک طبل شش پیچی).

۳.۲. تأثیر اندازه طبل‌ها بر کوک

بانگو از دو طبل با اندازه‌های کاملاً متفاوت تشکیل شده است که این تفاوت اندازه، نسبت کوک آن‌ها را تعیین می‌کند:

1. همبرا (Hembra - طبل بزرگ‌تر): این طبل بزرگتر است و به طور طبیعی، برای تولید صدایی با فرکانس پایین‌تر (بم‌تر) کوک می‌شود. در واقع، بزرگترین اندازه طبل به طور ذاتی دامنه وسیع‌تری برای ارتعاش دارد.

2. ماچو (Macho - طبل کوچک‌تر): این طبل کوچک‌تر است و همیشه باید صدایی زیرتر نسبت به همبرا تولید کند.

کوک‌پذیری به اندازه بدنه طبل‌ها نیز بستگی دارد؛ هر چه بدنه بزرگتر باشد، فرکانس اساسی تولید شده بم‌تر کوک می‌شود و بالعکس. نسبت رایج کوک بین همبرا و ماچو معمولاً یک فاصله پنجم یا اکتاو است، اما این امر بستگی به سلیقه نوازنده و سبک موسیقی دارد.

۳.۳. نکته مهم در مورد کوک بانگو

بانگو نت مشخصی ندارد؛ این بدان معناست که صدای آن به صورت مطلق با یک نت استاندارد (مانند نت لا با فرکانس ۴۴۰ هرتز) تنظیم نمی‌شود. منظور از کوک شدن، نسبت زیر و بمی دهانه‌های ساز با توجه به چگونگی چیدمانشان است.

این کار نیازمند تجربه است تا نسبت به یکدیگر (همبرا نسبت به ماچو) و نسبت به سازهای همراه (مانند تومبا یا سازهای ملودیک) خوش‌صدا و خوش‌آهنگ باشند. یک کوک خوب، صدایی زنگ‌دار، شفاف و با طنین مناسب ایجاد می‌کند.

۴. اندازه بانگو

ساز بانگو از نظر ابعاد، کوچک‌ترین عضو خانواده طبل‌های کوبایی (مانند تومبا و تومبا کوچک یا بونگو تومبا) است.

• ارتفاع: درام‌های بانگو حدود ۲۰ سانتی‌متر ارتفاع دارند که باعث می‌شود برای نواختن به صورت نشسته، به راحتی روی زانوها قرار گیرند.

• قطر طبل‌ها: قطر دهانه آن‌ها تقریباً متغیر است، اما معمولاً قطر طبل بزرگتر (همبرا) حدود ۲۵ سانتی‌متر و طبل کوچکتر (ماچو) حدود ۲۰ سانتی‌متر است.

• تنوع ابعاد: آن‌ها کوچک‌ترین طبل‌های کوبه‌ای لاتین به حساب می‌آیند؛ برخی مدل‌های بسیار قدیمی‌تر یا خاص ممکن است تنها ۱۵ سانتی‌متر قطر در کوچک‌ترین بخش داشته باشند.

کوچک بودن ابعاد بانگو عاملی اساسی در تولید صدای زیر و تند آن است که آن را از صدای بم‌تر و عمیق‌تر تومبا متمایز می‌سازد.

۵. پیشینه بانگو (تاریخچه)

تاریخچه بانگو ریشه در ترکیب فرهنگ‌های موسیقیایی آفریقایی و اسپانیایی دارد که در کوبا به هم پیوستند.

۵.۱. ریشه‌های لغوی

منشأ واژه bongó (بانگو) به احتمال زیاد از واژه‌های زبان بانتو (یکی از زبان‌های رایج در غرب آفریقا) مانند mgombo یا ngoma به معنی "طبل" مشتق شده است. این ریشه‌شناسی نشان‌دهنده منشأ کاملاً آفریقایی این ساز است.

۵.۲. توسعه در کوبا

سرگذشت ساز بانگو تا حدودی نامشخص است، زیرا مستندات نوشتاری اولیه در مورد سازهای محلی کم بوده است. بر طبق شواهد، استفاده از آن برای اولین بار در منطقه شرقی کوبا، به ویژه در شهر اورینته (Oriente)، در اواخر قرن نوزدهم (حدود ۱۸۸۰ تا ۱۹۰۰ میلادی) به ثبت رسیده است.

در این دوران، بانگو به عنوان یک ساز محلی و غیررسمی در جشن‌ها و مراسم‌های روستایی رایج بود و اغلب جایگزین یا همراه سازهای دیگر مانند تومبا می‌شد.

۵.۳. ساختار و تکامل

بانگو در ابتدا ممکن است به شکل دو طبل مجزا بوده باشد که نوازنده آن‌ها را با یک دست یا با استفاده از یک تسمه به هم متصل می‌کرد. برخی مورخان معتقدند اتصال این دو طبل به یکدیگر (به شکل امروزی) و ایجاد یک ساختار واحد، جزو ایده‌های بعدی در تغییر ساختار آن بوده است که با هدف افزایش سهولت اجرا و حفظ فاصله دقیق بین دو طبل انجام شد.

در اوایل قرن بیستم، بانگو به تدریج از مناطق روستایی به صحنه موسیقی شهری هاوانا راه یافت و با ورود به سبک‌های جدید موسیقی رقص کوبایی، محبوبیت بیشتری کسب کرد.

۵.۴. جایگاه امروزی در موسیقی

با گسترش موسیقی کوبایی در سراسر جهان، به‌ویژه پس از انقلاب کوبایی و مهاجرت موسیقیدانان، بانگو به یکی از نامی‌ترین سازهای کوبه‌ای لاتین به شمار می‌رود. صدای تیز و برجسته آن باعث می‌شود که در میکس‌های پیچیده موسیقی به خوبی شنیده شود.

امروزه می‌توان صدای آن را در همه سبک‌های موسیقی از جمله:

• سالسا (Salsa): به عنوان یک عنصر ضروری در خط ریتمیک.

• جاز آفریقایی و لاتین (Afro-Latin Jazz): برای افزودن پیچیدگی‌های ریتمیک.

• چا-چا-چا و مامبو: به عنوان یک ساز اصلی پرکاشن.

• راک لاتین (Latin Rock): برای تزریق انرژی ریتمیک.

• و سایر ژانرهای پاپ و فولکلور یافت.

نوازندگان ماهر بانگو اغلب تکنیک‌های پیچیده‌ای را روی هر دو طبل اجرا می‌کنند تا بافت ریتمیک غنی و متمایزی خلق نمایند.

مدرس و نوازنده سازهای کوبه ای (پرکاشن)

وحید نجفی زاده